Spring naar inhoud

Op zoek naar oorlogsresten

16 november 2026

Een oude luchtfoto vol kraters, een militair verslag of een signaal van een sensor: het zijn aanwijzingen voor wat er na ruim tachtig jaar nog van de Tweede Wereldoorlog in de bodem kan liggen. Voor DRC West onderzoeken specialisten dat onder andere in Oudeland en bij het Hollands Diep. Jorick Palma van Sweco/Fugro en Thijs van Wijk van Antea Group nemen ons mee in hun zoektocht naar ontplofbare oorlogsresten. Hoe weten ze waar ze moeten zoeken en wat komen ze onderweg tegen?

Bommen en granaten

De oorlog is ruim tachtig jaar voorbij, maar in de bodem kunnen nog bommen en granaten liggen die nooit zijn ontploft. Zodra iemand daar graaft of boort, kunnen die gevaar opleveren. Daarom is het belangrijk om te weten waar mogelijk oorlogsresten liggen en wat dat betekent om er veilig te kunnen werken. Voor de onderzoekers begint die zoektocht in de archieven.

Een militair verslag kan vertellen waar troepen elkaar beschoten, terwijl gegevens over een bombardement laten zien welk gebied werd geraakt. Zo krijgen onderzoekers aanwijzingen over waar mogelijk oorlogsresten liggen en welke soorten munitie ze kunnen verwachten. Door zulke gegevens naast elkaar te leggen, reconstrueren ze stap voor stap de oorlogsgeschiedenis van het gebied.

Verwachten de onderzoekers ergens granaten? Dan vraagt dat om een andere zoektocht dan wanneer er vliegtuigbommen kunnen liggen. Daarom brengen ze zo precies mogelijk in kaart wat ze verwachten en op welke diepte. Ze vergelijken bronnen om te beoordelen hoe betrouwbaar de informatie is. Ook leggen ze vast wat nog onbekend is. Het resultaat is een rapport met een kaart van de gebieden waar mogelijk oorlogsresten liggen. Daarmee bepalen ze of meer bronnenonderzoek, een beoordeling van de risico’s of onderzoek buiten nodig is.

Explosieven veiligstellen

Als onderzoek buiten nodig is, gaat een daarvoor gecertificeerd bedrijf met meetapparatuur het terrein op. Specialisten bekijken de meetgegevens en bepalen welke signalen verder onderzocht moeten worden. Ze onderzoeken verdachte voorwerpen om vast te stellen wat het zijn en stellen eventuele explosieven zo nodig veilig. Dat gebeurt volgens vaste veiligheidsprocedures. Een meetsignaal betekent immers nog niet dat er een explosief ligt. Het doel is duidelijkheid te krijgen over de risico’s, zodat mensen veilig in de bodem kunnen werken.

Vinden de onderzoekers explosieven tijdens een geplande zoektocht? Dan bepalen ze eerst om wat voor explosieven het gaat. Als het nodig is, stellen ze die veilig. Daarna dragen ze de explosieven over aan de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). De EOD zorgt er vervolgens voor dat de explosieven, al dan niet op locatie, worden vernietigd. Na het onderzoek en het verwijderen van eventuele explosieven, wordt vastgelegd dat het onderzochte gebied is vrijgegeven.

Archieffoto Antea Group.

Wordt tijdens ander werk onverwacht een mogelijk explosief gevonden? Dan ligt het werk direct stil en wordt het voorwerp niet aangeraakt. De vondst wordt onder andere gemeld bij de politie. Die schakelt de EOD in. De EOD stelt vast of het om een explosief gaat en ruimt het, of vernietigt het onder gecontroleerde omstandigheden. Werkzaamheden gaan pas verder wanneer dat verantwoord is. 

De strijd om de Moerdijkbruggen

Bij het Hollands Diep richt het onderzoek waarover Thijs vertelt zich op de oorlogsgeschiedenis. Dit heet het Onderzoek Conflictperiode. De onderzoekers bekijken historische bronnen en geven op een kaart aan waar tijdens de oorlog is gevochten. In deze fase zoeken ze nog niet met meetapparatuur buiten. De resultaten vormen de basis voor eventueel vervolgonderzoek.

De omgeving van Moerdijk en haar bruggen waren voor zowel de geallieerden als de Duitse bezetters een belangrijke plek om in handen te krijgen of te houden. Voor de geallieerden waren de bruggen een toegangspoort naar West-Nederland. Wie hier het Hollands Diep kon oversteken, kon verder naar het noorden. Maar ook de Duitse troepen hadden de bruggen nodig: hun terugtrekkende troepen moesten er nog overheen. Daarom hielden ze deze belangrijke weg- en spoorverbinding zo lang mogelijk in handen. Toen voldoende troepen waren overgestoken en ze de bruggen niet langer konden verdedigen, bliezen ze die op.

Daarmee hield het vechten niet op. Vanaf de overkant bleven Duitse troepen de zuidoever beschieten. Die geschiedenis maakt het gebied voor onderzoekers bijzonder, vertelt Thijs. Op historische luchtfoto’s hebben zij honderden kraters herkend, sporen van de beschietingen en bombardementen. Die helpen bepalen waar nog munitie in de bodem kan liggen. Niet onder elke krater ligt een explosief, maar de sporen geven wel richting aan het onderzoek.

Uitsnede van een kaart uit het boek van Autumn Gale, Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 van J. Didden en M. Swarts.

Een bom op onverwachte diepte

Hoe zorgvuldig het onderzoek ook is, de bodem kan verrassingen bewaren. Jorick vertelt over een bom die bij een eerder onderzoek veel dieper lag dan op basis van de bodem werd verwacht. De verklaring zat in wat er tijdens de oorlog was gebeurd: de bom was in de krater van een eerder ontplofte bom terechtgekomen. Na de oorlog was die krater weer met grond gevuld. Daardoor lag de bom op een onverwachte diepte.

Ook herinnert hij zich een meertje in Zeeland waar explosieven werden gevonden zonder dat daar vooraf aanwijzingen voor waren. Ze waren meegekomen met puin uit een nabijgelegen dorp dat door bombardementen was verwoest. Dat puin was na de oorlog in het meer gestort. Zulke vondsten laten zien waarom historisch onderzoek, metingen en het beoordelen van voorwerpen bij elkaar horen. ‘Je moet voorbereid zijn op wat je verwacht, maar ook rekening houden met wat je niet verwacht.’ 

Archieffoto Antea Group.

Werken tussen de seizoenen

In Oudeland houden Jorick en zijn collega’s rekening met de dieren die er leven. Het is een Natura 2000-gebied, waar het leefgebied van onder meer brandganzen extra bescherming krijgt. Mensen, geluid en beweging tijdens het onderzoek kunnen de vogels verstoren. Daarom stemmen de onderzoekers hun werk af met ecologen. Zij beoordelen wanneer en onder welke voorwaarden het onderzoek kan plaatsvinden.

Dat heeft ook gevolgen voor de planning. Door de komst van de brandganzen was de tijd voor het onderzoek kort. ‘Als we te laat zouden beginnen, zou dat ongeveer een jaar uitstel betekenen’, vertelt Jorick.

Laag voor laag komt het verleden in beeld

Ook onder de grond vraagt het gebied om een zorgvuldige aanpak. In Oudeland worden archeologische resten verwacht. Daarom is bij het opgraven van verdachte voorwerpen een gecertificeerd archeoloog aanwezig. Die kijkt direct mee, zodat sporen uit het verleden niet ongemerkt verloren gaan.

Hoe dat in de praktijk gaat, bleek bij het graven van verschillende putten, tot ongeveer twee meter diep. De onderzoekers haalden de grond voorzichtig laag voor laag weg en controleerden met een metaaldetector of er metaal in de bodem zat. Een explosievendeskundige en een archeoloog keken mee. In een van de putten vonden de onderzoekers enkele granaatscherven. Zijn er aanwijzingen voor archeologische resten? Dan worden die verder onderzocht zodra het gebied is vrijgegeven voor explosieven.

Ook de grondlagen leverden informatie op. Om die goed te kunnen bekijken, schraapten de onderzoekers de wand van de put glad. Bovenin lagen donkergrijze en lichtgrijze kleilagen, die hier door eb en vloed waren afgezet. Deze lagen heten het Laagpakket van Walcheren. De donkere kleur wijst erop dat een laag ooit aan het oppervlak heeft gelegen en met zuurstof in contact is geweest. Mogelijk konden hier toen mensen wonen, maar dat hangt ook af van andere kenmerken van het landschap.

Onder de klei lag het Hollandveen, met donkerbruine en bruine lagen. Daarin was ook een dun laagje klei te zien. Dat wijst erop dat het gebied ooit is overstroomd.

Zo vertelden de grondlagen hoe het landschap door de tijd heen veranderde. Ze hielpen de archeoloog ook inschatten waar en op welke diepte nog resten uit het verleden kunnen liggen. Tijdens de zoektocht naar oorlogsresten kwam zo ook de geschiedenis van het landschap laag voor laag naar boven.