Wat is de rol van Gasunie bij gasopslag in Nederland?
Kennisblog
Aardgas is altijd beschikbaar. Als mensen thuis aan de knop van het fornuis draaien of de thermostaat hoger zetten, dan is er meteen gas om warmte te leveren. Altijd. Om die energiezekerheid te waarborgen, ook als de binnenlandse gaswinning verder terugloopt of als er import wegvalt, wordt er in Nederland veel aardgas opgeslagen. Hoe werkt gasopslag in Nederland? En wat is de rol van Gasunie bij die gasbergingen? Een aantal vragen en antwoorden.
Waarom hebben we gasbergingen?
Ze zijn nodig omdat de vraag naar aardgas in de zes wintermaanden, van oktober tot en met maart, twee keer zo hoog is als in de zes zomermaanden. Dat komt doordat Nederland in de winter veel gas nodig heeft voor de verwarming van huizen, en in de zomer bijna niet. Om die hogere vraag in de winter aan te kunnen, moeten we gas in opslag hebben. Voor deze seizoensopslag wordt gas opgeslagen in lege gasvelden.
Om pieken en dalen in de gasvraag gedurende de dag op te vangen, wordt gebruikgemaakt van aardgas dat is opgeslagen in ondergrondse zoutholtes, zogenoemde cavernes. Als ‘s ochtends iedereen tegelijk de verwarming aanzet, of als de wind stilvalt en gascentrales snel elektriciteit moeten leveren, dan wordt er extra gas uit deze zoutcavernes gehaald.
Hoeveel gasbergingen zijn er, en hoeveel gas past daarin?
Er zijn in Nederland vier lege gasvelden die worden gebruikt als gasopslag. Die gasvelden liggen in Norg, Grijpskerk, Alkmaar en Bergermeer. Daarnaast zijn er zes zoutcavernes bij Zuidwending om gas in op te slaan. Opgeteld kunnen we in Nederland ruim 13 miljard kubieke meter aardgas opslaan. Als je weet dat het jaarlijkse verbruik iets meer dan 30 miljard kubieke meter is, dan kun je zeggen dat de capaciteit voor Nederland ruim voldoende is.
Maar de Nederlandse gasopslag is er niet alleen voor Nederland. We hebben te maken met een internationale gasmarkt. Niet alle landen hebben een geschikte ondergrond om aardgas op te slaan. België heeft bijvoorbeeld bijna geen mogelijkheden voor gasopslag. Duitsland weer wel.
De overheid eist dat er aan het begin van de winter, op 1 november, de Nederlandse gasopslagen voor minimaal 80 procent gevuld zijn. Waarom?
Dat is nodig omdat we in de winter niet zonder die extra gasbuffer kunnen. De binnenlandse productie die we nog hebben is, in combinatie met de aanvoer van gas via pijpleidingen en de import van vloeibaar gas, onvoldoende om aan de vraag te voldoen. Als we geen opslag hebben, dan zouden we in de winter gas tekortkomen.
Wie bepaalt hoe hoog de vulgraad van de gasbergingen in de winter moet zijn?
Dat bepaalt het ministerie van Klimaat en Groene Groei. Gasunie adviseert de minister daarover. We gaan daarbij uit van de koudste winter van de afgelopen 30 jaar. In zo’n winter is er extra veel aardgas nodig. Alles wat niet geleverd kan worden via pijpleidingen of via de import van vloeibaar gas, moet uit de opslag gehaald kunnen worden. Als je dat allemaal uitrekent, komt je uit op een vulgraad van 80 procent.
Wie is er verantwoordelijk voor het vullen van de gasbergingen?
Gasunie is uitsluitend verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Wij winnen geen gas, handelen niet in gas en zijn ook niet eigenaar van de gasbergingen. Als infrastructuurbedrijf zorgen wij voor het netwerk, maar niet voor het vullen van de gasopslagen.
Wie er wel verantwoordelijk voor is? Dat zijn de bedrijven die op de vrije gasmarkt actief zijn. Dat zijn bekende namen als Vattenfall en Eneco. Als je in Nederland aardgas wil leveren aan huishoudens en bedrijven, dan heb je een vergunning nodig van de toezichthouder, de Autoriteit Consument & Markt. Die vergunning krijg je alleen als je ook in de winter gas kunt leveren. En om in de winter gas te kunnen leveren, moet je gas opslaan. Die verantwoordelijk wordt in de markt gevoeld.
Zijn het alleen energiebedrijven die de gasbergingen vullen?
Nee, er zijn ook andere bedrijven die dat zouden kunnen doen, zoals partijen die het aardgas winnen en het pas in de winter willen verkopen.
Bedrijven nemen de verantwoordelijkheid om de gasopslagen te vullen omdat ze anders geen vergunning krijgen, maar ook omdat ze er geld mee kunnen verdienen. Want het is lucratief om gas op te slaan als het goedkoop is - meestal in de zomer - en weer te verkopen als in de winter de prijs weer is gestegen. Mocht de markt in de zomer te weinig gas opslaan, waardoor er niet voldoende gas wordt opgeslagen voor de winter, dan neemt staatsbedrijf Energie Beheer Nederland (EBN) die rol over. Tijdens de gascrisis van 2022, toen de aanvoer van Russisch gas wegviel vanwege de oorlog in Oekraïne, heeft EBN geholpen bij het vullen van de gasopslagen in Nederland.
Speculeren energiebedrijven met de gasopslagen?
De marktpartijen zijn eigenaar van het gas. Zij zijn vrij om gas uit de opslag te verkopen als ze de inkoop van vloeibaar gas te duur vinden. Dat is een consequentie van de vrije markt. Als dat in een milde winter gebeurt, is er niks aan de hand. Maar als gasvoorraden snel worden leeggetrokken, en je hebt een koude winter, dan kun je tegen problemen aanlopen.
Als de vulgraad in de winter hard terugloopt, moet er in de zomer extra veel gas worden gekocht om de opslagen voor 1 november weer tot 80 procent gevuld te krijgen. Drijft dat de prijs niet op?
Ja, dat is zo. Eigenlijk zouden we daarom ook een strategische gasvoorraad moeten aanleggen. Net zoals we dat ook voor aardolie hebben. Dat betekent dat je verder dan 80 procent wilt vullen. Dan heb je een extra buffer voor slechtere tijden, en je kunt prijsschommelingen beter dempen.
Spelen geopolitieke ontwikkelingen een rol hierbij?
Zeker. We merken dat we in onze scenario’s met steeds extremere omstandigheden rekening moeten houden. Neem de gaspijpleiding tussen Estland en Finland, die door een scheepsanker stuk is getrokken. Zo’n pijpleiding herstellen duurt een half jaar. Dat heeft invloed op de beschikbaarheid van gas op de Europese markt. Dat kwam voorheen nooit voor, maar nu moeten we er rekening mee houden.
Als importregio is Nederland afhankelijk van andere machtsblokken. We leven in een tijd waarin machtsposities gebruikt worden. Er zijn veel scenario’s waarbij de energievoorziening in het gedrang kan komen. Vandaar ook het pleidooi voor het aanleggen van een strategische gasreserve.
Nederland is aan het verduurzamen, dan wordt de afhankelijkheid van gas toch minder groot?
Dat ligt genuanceerd. Aan de ene kant wordt de rol van aardgas kleiner omdat we er steeds minder van gebruiken. Aan de andere kant wordt de rol van gasopslagen groter, omdat de pieken en dalen in de gasvraag steeds grilliger worden. Als de zon schijnt en het hard waait, dan hebben we nauwelijks aardgas nodig, maar als de zon niet schijnt en de wind niet waait, dan is er plotseling heel veel gas nodig. Dan moeten gascentrales volop aan het werk om elektriciteit te leveren. Daarom blijven we voorlopig goed gevulde opslagen nodig hebben. Daarmee kunnen we de steeds extremere pieken en dalen goed opvangen.
Het is toch sowieso slim om een strategische gasvoorraad te hebben?
Een strategische gasvoorraad helpt om niet te afhankelijk te zijn van gas uit het buitenland. En zo’n voorraad is nog om een andere reden belangrijk. Extreme pieken in de vraag naar aardgas, gaan namelijk gepaard met navenante prijsfluctuaties. Als de vraag naar gas omhoog schiet terwijl het aanbod moeite heeft om daaraan te voldoen, dan schieten de prijzen omhoog. In de politiek en de maatschappij is de betaalbaarheid van de energievoorziening een heel belangrijk thema geworden. In de gascrisis van 2022 hebben mensen de verwarming uitgezet en in de kou gezeten vanwege de hoge prijzen. Dat willen we natuurlijk niet. Het aanleggen van een strategische gasvoorraad helpt om die prijspieken te dempen en energie betaalbaar te houden.